Trong vấn đề bảo tồn di sản, một trong những câu chuyện ồn ào, tốn nhiều giấy mực hàng đầu là câu chuyện liên quan đến làng cổ Đường Lâm.

 

135654baoxaydung 70-2

Nỗi bức xúc của làng di tích

Làng cổ Đường Lâm (thuộc xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, TP Hà Nội) gồm 5 thôn là Mông Phụ, Đông Sàng, Đoài Giáp, Cam Lâm, Cam Thịnh, có diện tích 164ha, dân số hơn 6.000 người, với gần 1.500 hộ. Làng sở hữu một quần thể di tích có mật độ dày đặc. Theo thống kê, Đường Lâm có 56 di tích có giá trị, trong đó có 7 di tích quốc gia, 2 di tích và 10 ngôi nhà cổ được xếp hạng là di tích cấp tỉnh thành. Bên cạnh đó, Đường Lâm còn lưu giữ 37 ngôi nhà cổ có giá trị đặc biệt, niên đại từ 200 - 400 năm, gần 60 ngôi nhà cổ loại I niên đại từ 100 - 200 năm và gần 1.000 ngôi nhà truyền thống.

Với hệ thống kiến trúc tôn giáo, các công trình công cộng như đình, đền, chùa, miếu, nhà thờ họ, văn chỉ, điếm, am, cổng làng, giếng nước... và đời sống văn cộng đồng đặc sắc, Đường Lâm còn được ghi nhận là làng Việt cổ điển hình, tiêu biểu cho làng quê nông thôn, nông nghiệp Việt Nam vùng đồng bằng sông Hồng.

Ngoài ra, Đường Lâm còn nức tiếng gần xa với tên gọi “ấp hai vua”, vùng đất “địa linh nhân kiệt”, bởi đây là quê hương của Bố Cái Đại vương Phùng Hưng và vua Ngô Quyền, của Thám hoa Giang Văn Minh, Khâm sai đại thuần Phan Kế Toại…

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và cảnh quan thiên nhiên, cuối năm 2005, làng cổ Đường Lâm được Bộ VHTT (nay là Bộ VHTT&DL) xếp hạng là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật quốc gia.

Kể từ khi được xếp hạng, một số di tích và nhà cổ đã được Nhà nước đầu tư trùng tu. Lượng du khách về tham quan làng cổ Đường Lâm nhiều hơn, lên đến 13 - 15 vạn lượt người mỗi năm. Một số nhà cổ đã được hướng dẫn và tham gia làm du lịch theo mô hình du lịch cộng đồng homestay cải thiện đời sống…

Nhưng cũng từ đây, những mâu thuẫn nội tại của Đường Lâm càng ngày càng lớn. Số nhà cổ được Nhà nước trùng tu còn quá khiêm tốn so với số nhà cổ Đường Lâm và càng ngọ ngằn so với nhu cầu thực tế của các hộ dân. Hơn thế, không phải gia đình nào ở Đường Lâm cũng được thu lợi từ phát triển du lịch. Mà ngược lại, người dân họ bị “mắc kẹt” giữa các quy định của làng di tích; giữa mong muốn giữ những ngôi nhà cổ và nhu cầu về một ngôi nhà hiện đại, tiện nghi, phù hợp với đời sống đương đại hơn; giữa các quy định khắt khe về việc bảo tồn làng cổ, nhà cổ trong khi ngôi nhà của họ trải qua thời gian, mưa nắng đã xuống cấp, ọp ẹp, ẩm mốc và bộc lộ nhiều bất tiện.

Không ít các hộ muốn xây mới, cơi nới, sửa sang nhà cửa đều vướng bởi quy định của “làng di sản”. Có hộ dân liều mình, bỏ qua quy định (công trình nằm trong vùng I của di tích gần đình Mông Phụ không được xây cao tầng và phải làm mái dốc) cứ thế xây mới chồng tầng, liền bị xã cưỡng chế tháo dỡ. Nỗi bức xúc của người dân làng cổ cứ âm ỉ, dai dẳng và lên đỉnh điểm vào giữa năm 2013. Gần 80 hộ dân đã cùng ký vào một lá đơn đề xuất trả lại danh hiệu Di tích Kiến trúc Nghệ thuật quốc gia…

Ứng xử với Đường Lâm như thế nào?

Trước và sau sự kiện một số hộ dân Đường Lâm xin trả lại danh hiệu, đã có không ít hội thảo, đề xuất nhằm bảo tồn và phát huy giá trị làng cổ Đường Lâm. Nhưng giải pháp nào hiệu quả? Và để các giải pháp đi vào cuộc sống thì vẫn cần có thời gian…

Chia sẻ quan điểm về việc ứng xử như thế nào với làng cổ Đường Lâm, GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính (Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia) cho rằng, cuộc sống làng cổ, dù cổ đến mấy, dù hiếm hoi đến mấy, dù mong muốn cứ giữ mãi mãi như thế thì làng cổ vẫn là một dòng chảy không ngừng nghỉ. Không thể ứng xử với làng cổ - di sản theo cách nghĩ tương tự với một di tích lịch sử, di tích kiến trúc là giữ nguyên. Bảo tồn làng cổ Đường Lâm không thể theo kiểu thắt ga-rô để chặn dòng máu chảy. Cần hiểu làng cổ như một cơ thể sống, từ đó ứng xử tương ứng là duy trì và điều tiết dòng chảy, bảo tồn làng cổ trong sự phát triển tiếp nối.

Theo GS Kính, ứng xử cứng nhắc với Đường Lâm như với di tích sẽ nảy sinh những nguy cơ làng biến thành bảo tàng ngoài trời. Khung cảnh sống của dân cư trong làng và trong nhà biến thành trưng bày bảo tàng. Chủ nhân của những căn nhà cổ, nhà cũ từ những người thừa kế trở thành những người trông nom và giới thiệu di tích. Làng còn xác mà mất hồn. Nguy hiểm hơn, ứng xử với làng cổ như di tích sẽ nảy sinh mâu thuẫn, đối kháng gia tăng giữ nhu cầu tự nhiên của cộng đồng dân cư và đòi hỏi về bảo tồn; mâu thuẫn giữa quyền lợi thực tế của người dân với kinh doanh du lịch; mâu thẫu giữa bảo tồn và phát triển… Mà theo GS Kính, “tất cả những mâu thuẫn khó bề tháo gỡ này sẽ làm cho công cuộc bảo tồn trở nên hoàn toàn bất khả thi”.

GS Kính nhấn mạnh: Việc công nhận làng cổ Đường Lâm là di tích không nên hiểu máy móc và vận dụng vào nó những nguyên tắc bảo tồn và trùng tu di tích theo Luật Di sản văn hóa. Làng cổ Đường Lâm là di sản, mọi chủ trương chỉ khả thi khi đi ra từ những đặc thù ấy.

Giải pháp khả thi, mang tính thực tế, chính là sự ứng xử từ tầm vĩ mô, theo triết lý nền tảng là bảo tồn kết hợp nhuần nhị với kế thừa và với sự phát triển trong điều tiết. Có như vậy, làng cổ Đường Lâm mới có cơ may duy trì hình ảnh làng di sản, làng Việt cho hôm nay và muôn đời.

Tương tự, KTS Lê Thành Vinh (Viện trưởng Viện Bảo tồn Di tích) cũng cho rằng: Đường Lâm - một di sản sống, cần bảo tồn hệ thống giá trị đã được xác định nhưng không thể ngăn sự phát triển theo những nhu cầu tất yếu của cuộc sống đương đại. Những cách làm chỉ chú trọng đến cấu trúc, không gian, vật thể mà không quan tâm đến cuộc sống cộng đồng đều dẫn đến những xung đột và bất thành.

KTS Vinh chia sẻ quan điểm: Bảo tồn làng cổ Đường Lâm là bảo tồn hệ thống giá trị tổng hợp của nó, trong đó có cấu trúc không gian làng truyền thống, những công trình kiến trúc và cảnh quan di sản cùng toàn bộ cuộc sống cộng đồng cư dân với mối quan hệ sinh thái bền vững. Bảo tồn làng cổ Đường Lâm không chỉ là bảo tồn di tích mà là bảo tồn các giá trị đặc trưng của một mô hình cư trú điểm dân cư nông thôn truyền thống vẫn đang tồn tại và phát triển như một cơ thể sống. Bảo tồn làng cổ Đường Lâm là sự can thiệp vào một quá trình đang tồn tại và phát triển, do đó nhiệm vụ thiên về điều tiết, điều chỉnh xu hướng biến đổi trong quá trình phát triển. Các hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị của di tích phải gắn với chương trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương một cách phù hợp, không được ảnh hưởng, cản trở cuộc sống thường nhật của người dân. Những nhu cầu chính đáng và hợp lý của mọi người dân sống trong di tích cần phải được quan tâm giải quyết thỏa đáng…

Còn theo ông Phạm Hùng Sơn - Giám đốc BQL Di tích làng cổ Đường Lâm, người dân là chủ thể của di tích làng cổ, là nhân tố quyết định trong quá trình quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Do vậy, cần tuyên truyền cho người dân thấy rõ giá trị di tích của làng để họ tự hào về những giá trị mà cha ông đã để lại. Đồng thời, cũng cần có cơ chế chính sách kinh tế xã hội cụ thể, từ dạy nghề, hỗ trợ chuyển đổi nghề, tạo công ăn việc làm… đến tổ chức các hoạt động dịch vụ du lịch, nghề truyền thống, sản phẩm truyền thống của địa phương… đem lại thu nhập cho người dân.

Bên cạnh đó, theo ông Sơn, cũng cần đầu tư kết cấu hạ tầng như điện, đường, trường trạm để người dân sống chung với làng cổ thấy rõ được vấn đề: Bảo tồn để phát triển.

                                                                   Theo: Tiểu Vũ
Báo Xây dựng điện tử ngày 25/02/2015

12:24:55 26/10/2015 - Lượt xem: 1847
Tin liên quan